Malem 1 Sura (1 Muharram) taun iki (2009) ndilalahe pas malem Jemuwah Kliwon. Miturut wong-wong sepuh, wengi kuwi nduweni perbawa, angker, ana teges. Kanggone wong-wong enom, embuh ora ngerti, ya ming wong-wong enom sing ngerti kaluhurane budine leluhur sing ngertine babagan kaya ngene kiyi. Ora pendhak malem 1 Sura tiba ning malem Jemuwah Kliwon, angel, mula nek akeh sing ngupadi kawilujengan ana ing wengi kuwi nganggo werna-werna cara. Ana sing kanthi kungkum ning kali sewengi nutuk, ana sing nganakake yasinan utawa tahlilan, ana sing nganggo ihtikaf ning masjid, ana sing lek-lekan, ana sing bakar-bakaran utawa hura-hura.
Malem 1 Sura sing marai atiku gumun, yakuwi nalika akeh uwong, atusan wengi-wengi, jam rolasan, padha mlaku mbisu ngubengi beteng Kraton. Ora enom ra tuwo dha melu. Ora entuk omong blas. Ana sing miwiti lelaku saka omahe sing cedhak beteng, umpamane omahe cedhak pojok beteng kidul, mula ning miwiti saka pojok beteng kidul. Menawa omahe cedhak alun-alun, mula ning miwiti saka alun-alun. Akeh-akehe dha miwiti saka ngalun-alun. Ana sing ngubengi beteng kaping pisan, ana sing kaping loro, ana sing kaping telu lan ana sing luwih. Aku nyegad Ibu-Ibu sing omahe cedhak Pojok Beteng Kidul, tak titipke kendaranku ning nggone kanca, terus aku melu Ibu-Ibu iki. Ning dalan ana cah wadon takon, ora ana sing nyaut blas, ming nganggo basa isyarat.
Saka lelaku kuwi isa di maknani menawa urip ki padha karo mlaku. Apa sing arep dituju menungsa ki butuh usaha, perjuangan. Kabeh lelakon urip ki kudu dilakoni kanthi ikhlas lan tansah dedonga. Muga-muga Indonesia – Yogyakarta tansah aman, slamet, ora enthuk bebaya gedhe……………………………..Sakliyane donga kanggo awake dhewe. Le kandha ki sasi Muharram ki mandi/mujarab nek nggo dedonga, apamaneh menawa wayah wengi……..Wallahu Alam. Simbah-simbah pancen pinter ngolah agama lan kabudayan. Nggon Islam ana tahajud, nggon Nasrani ana Rosario, nggon Hindu/Budha ana uga lelaku, kanggone wong Jawa ngupadi sukses urip ki kudu dilakoni kanthi lelaku, kayata pasa, lek-lekan, ngubengi omah lan liya-liyane.
Menawa sak-Jawa Tengah-Jawa Timur-Yogyakarta, sakkabehing kantor, sekolah, kelurahan, kecamatan, kabupaten, provinsi dikudokake nganggo basa Jawa ing pendhak dina apa ing saben Minggu , mesti akeh sing ngendhika sik sakdurunge ditindhakake,”Maaf, Bahasa Jawa saya kurang lancar, pakai Bahasa Indonesia saja agar maksud tujuan dapat dimengerti”. Kerep-kerep tembung “maaf” kasebut dening wong-wong sing ngendhikan ning ngarep wong akeh menawa ana rapat-rapat.
Umpama sakkabehing panggonan kuwi ndhuweni krenteg nggunakake basa Jawa sedina wae ana ing sak minggu wae, mesthi ana sing lucu, embuh piye carane ben ora nganggo basa Jawa, amarga rapat nganggo basa Jawa ki pancen angel. Kerep banget aku meruhi suasana wong rapat sing nganggo basa Jawa. Nek ning ndhesa basa Jawa asring digunakake ana ing acara werna-werna, kayata rapat, resepsi lan panguntap lelayon, biyasane nganggo basa Jawa, ya ora ana tembung sing kleru, mergane wong-wong kuwi wus kulina nganggo basa Jawa. Nanging nek ning kantor ana ing kutha mesthi padha sambat, lan tembung “Maaf………….”sakdurunge ngendhika mesthi kasebut.
Pisanane ki dha lancar-lancar wae,”Sugeng enjang, Alhamdulillah saged pepanggihan malih wonten acara menika……………………” terus menawa kudu ngendhika sing nggon rada-rada angel, mesthi rapate dadi ger-geran. Nek nggon sekolahan luwih lucu maneh palingna, bocah-bocah dha biyasa nganggo basa Indonesia, dikon nganggo basa Jawa sedina wae, mesthi luwih lucu……………………
Bocah-bocah sekolah mesthi dha bingung menawa ana pelajaran nggawe ukara pakon (kongkonan/pangakon) lan pitakon. Ukara pakon (menawa kongkonan/pangakon) ki apa? Ukara pitakon ki apa maneh. Wong tuwane ya dha bingung sing dimaksud ukara pakon ki apa? Ukara pitakon yakuwi ukara kang ngandhut teges nakokake apa wae lan biyasane ngaggo tembung pitakonan, kayata : Sapa kuwi?, Dina apa?, Genea?, Kepiye? lan liya-liyane. Ukara pakon (pangakon/kongkonan) yakuwi ukara kang tegese kongkonan utawa ajakan.
Tuladha ukara pitakon :
Kapan anggonmu lunga menyang Palembang ?
Sapa jenenge guru basa Jawa ning sekolahanmu?
Arep ning ngendi?
Piye carane nggawe wedang jae?
Jam pira adhimu mulih sekolah?
Sapa sing nyanyi ning kamar mandi kae?
Tuladha ukara pakon (kongkonan/pangakon):
Tulung jupukna garisan ning jero tasku!
Gawanen wungkusan iki!
Tukua lenga ning warung!
Gawea layang kanggo Pak Likmu sing ning Jakarta!
Setrikakna rasukane Bapakmu kuwi!
Resikana kamarmu!
Rampungna anggonmu sinau!
Gek ndang turu, sesuk kawanen lho!
Tulung gawekna aku ukara pakon lan pitakon, cacahe lima!
Menawa sampeyan kabeh ngendikan, samesthine kudu dhelok kahanan, marang sapa, ana ngendhi. Ana ing basa Jawa, menawa ngobrol karo kanca sabarakan utawa padha umure, sing wis dikenal akrab cukup nganggo basa ngoko ora apa-apa. Menawa ngobrol karo sing wus sepuh banget nganggo kromo inggil. Kromo tengah-tengah digunakake menawa lagi ngobrol karo wong tuwo nanging ana kahanan sing ora patio resmi, isa uga kanggo mbasakake awake dhewe menawa lagi ngobrol nganggo kromo inggil marang sing luwih tuwa. Maksudku ki umpamane diajak ngobrol karo wong kang luwih tuwa, awake dhewe sing luwih enom nganggo basa kromo inggil, nanging ben ora jomplang basane, awake dhewe mbasakake apa-apa sing kanggo awake dhewe nganggo basa kromo madya.
Tuladha :
“Menapa Eyang inggih badhe kondhur, amargi kula sampun ajeng manthuk”.
Ngendhika nganggo basa kromo marang wong liya mujudake pangurmatan liyan, nanging ora teges menawa ngendhika nganggo basa ngoko ki ora ngurmati, ning kahanan wae utawa malah dianggep awake dhewe kanca akrab.
Ngisor iki tuladha-tuladhane :
Ngoko—————–Krama—————–Krama Inggil
adhi———————adhi———————rayi
adoh——————–tebih———————–
alis———————-alis———————-imba
awak——————–badan——————salira
adus——————–adus——————–siram
ajang——————–ajang——————ambeng
aku———————-kula——————–kawula, adalem, abdi dalem
amit———————amit——————-kula nuwun
ambung—————-ambung—————aras
anak——————–anak——————-putra
anak-anak————-anak-anak————peputra
anggo——————angge—————–agem
ayo, enya————-mangga—————sumangga
ati———————-manah—————-panggalih
arep——————-ajeng, badhe———kersa
aran——————-nami——————asma
Balung—————-balung—————-tosan
bantal—————-bantal—————–kajang sirah
Bangcuk saka abang pucuk
Bangjo saka abang ijo
Barbeh saka bubar kabeh
Barji saka bubar siji
Dhelik saka gedhe cilik
Dhemes saka gedhe lemes
Dubang saka idu abang
Gaji wakma saka sega siji iwake lima
jiro saka siji loro
jitus saka siji satus
kakkong saka tungkak bokong
kwelem saka kweni pelem
tekting saka entek nglinting
paklik saka bapak cilik
nasdithel saka panas legi kenthel
rengning saka ireng kuning
tingwe saka nglinting dhewe
thukmis saka bathuk klimis
wandhak saka dhawa cendhak
tahteng saka mentah mateng
saerah saka sae tur murah
